Μια ψυχαναλυτική ματιά στην περίπτωση του Γ. Μ. Βιζυηνού

02 Σεπτεμβρίου 2019

Ο Γ. Μ. Βιζυηνός, ποιητής, πεζογράφος και μελετητής της επιστήμης και της λαϊκής παράδοσης του 19ου αιώνα που πέθανε σε ηλικία 47 ετών στο Δρομοκαΐτειο, γεννήθηκε πριν από 170 χρόνια σε μια κατά τ’ άλλα άσημη κωμόπολη της ανατολικής Θράκης. Το αρχαιοελληνικό όνομά της,  Βιζύη, έμελλε να διαιωνίσει ο ίδιος χάρη στο λογοτεχνικό ψευδώνυμο που θα έφτανε να αντικαταστήσει το αρχικό του όνομα, Μιχαηλίδης ή Σύρμας.

Η πρωτότυπη διηγηματογραφία του Βιζυηνού, η οποία αποτελείται από αριστουργηματικά έργα του νεοελληνικού λόγου, όπως το «Αμάρτημα της μητρός μου», αλλά και η ψυχική ασθένεια και ο θάνατός του σ’ ένα ψυχιατρικό ίδρυμα στα τέλη του 19ου αιώνα, αποτελούν ίσως τα γνωστότερα σημεία της ζωής και του έργου του. Ωστόσο, η μελέτη τόσο της περιπλάνησης του «Θρακιώτη Οδυσσέα» στον ελληνόφωνο και δυτικοευρωπαϊκό κόσμο του δεύτερου μισού του αιώνα εκείνου, όσο και των λιγότερο γνωστών έργων του – παιδική ποίηση, επιστημονικά συγγράμματα και μελέτες για την ψυχολογία, τη φιλοσοφία και την παιδαγωγική – μπορεί να αποβεί εξόχως διδακτική για τη σχέση μεταξύ υποκειμενικότητας, δημιουργίας και ψυχικής διαταραχής.

Στο πρόσφατο άρθρο μου στο τεύχος 9-10 του περιοδικού «Η Ψυχανάλυση»[1] αναλύεται η περίπτωση της δημιουργίας του Βιζυηνού με αντικείμενο το παιδί υπό το φως ψυχαναλυτικών εννοιών της ύστερης διδασκαλίας του Ζακ Λακάν, ενώ στη δεύτερη ενότητα του βιβλίο μου για τη σχιζοφρένεια στη λακανική ψυχανάλυση[2], γίνεται μια εκτενής ανάλυση της ψύχωσης και των αναπληρώσεών της στην περίπτωσή του, από τα πρώτα χρόνια της ζωής του έως και τον εγκλεισμό του στο ψυχιατρείο.

Ένα από τα πολλά παραδείγματα από τη ζωή του Βιζυηνού που μπορεί να φωτίσει τη σημασία της επινόησης στην ψύχωση είναι το εύρημα του ονόματος με το οποίο γνωρίζουμε και διαβάζουμε σήμερα για εκείνον. Δηλαδή, η εξόρυξη από την ιστορία της Θράκης του αρχαιοπρεπούς ονόματος του χωριού του, Βίζα ή Βιζώ – τότε και τώρα κομμάτι της τουρκικής επικράτειας – χάρη στην οποία παρέκκλινε σε κάποιο βαθμό από τα δυσμενή οικογενειακά πεπρωμένα.

pablo

Το οικογενειακό πλαίσιο του Βιζυηνού είναι γνωστό από τη γραφή του ίδιου αλλά και από μαρτυρίες και βιογραφικές πληροφορίες: αποτελούνταν από τον πάντα απόντα πατέρα – περιπλανώμενο πραματευτή που απεβίωσε όταν ο ίδιος ήταν πέντε ετών – την ταλαιπωρημένη μητέρα του – την περίφημη Μιχαλιέσσα – αλλά και τα άτυχα αδέρφια του, των οποίων οι σύντομες ζωές περιεγράφηκαν με αφοπλιστική ειλικρίνεια στο έργο του (είναι γεγονός πως, μέχρι και το δικό του θάνατο στο Δρομοκαΐτειο, ο Βιζυηνός είχε χάσει όλα τ’ αδέρφια του με τραγικό τρόπο, για τους θανάτους κάποιων από τα οποία διαβάζουμε στα διηγήματά του).

Όσο για τον ίδιο, παρότι η ψυχική ασθένεια άρχισε να δείχνει τα πρώτα εμφανή σημεία της όταν ήταν περίπου 35 ετών, με την πλήρη αποδιοργάνωση να τον οδηγεί στο φρενοκομείο στα 1892, πολλά στοιχεία για την παιδική ηλικία και τη νεότητά του δείχνουν ένα παιδί ασυνήθιστο, στου οποίου τη συμπεριφορά μπορεί κανείς να εντοπίσει τα διακριτικά σημεία της ψυχωτικής δομής[3].

Ωστόσο, ο δεύτερος γιος της οικογένειας Μιχαηλίδη δεν πέρασε τη ζωή του απλώς ως «ο Γιωργής του Μιχάλη» ή «το Γιωργί της Μιχαλιέσσας», παρότι ούτε ο ίδιος στο τέλος διέφυγε της τραγικής μοίρας που συνόδευσε τ’ αδέρφια του με τη μορφή πρόωρου ή απρόβλεπτου θανάτου. Έδειξε από νωρίς μεγάλη αγάπη για τα γράμματα, η οποία περιγράφεται στα «Ποιητικά πρωτόλειά» του και το «Μόνον της ζωής του ταξείδιον», και η οποία τον οδήγησε σε μια μακρά πορεία από τη Βιζύη στην Πόλη, την Κύπρο, την Αθήνα και, τέλος, τη δυτική Ευρώπη. Στο ξεκίνημά της, ψάχνοντας βαθιά στην αρχέγονη ιστορία του τόπου του, εξέσκαψε το αρχαιοπρεπές επίθετο «Βιζυηνός», με το οποίο ονομάστηκε όχι μόνο στο σώμα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αλλά και της κοινωνίας. Για παράδειγμα, ως και η καταγραφή του εγκλεισμού του στο ψυχιατρείο έγινε μ’ αυτό το όνομα, αντί για το πατρωνυμικό του. Και μάλιστα, παρά τις δυσκολίες που αντιμετώπισε ως νεαρός ποιητής στην Αθήνα του 1870 αλλά και ως επίδοξος ακαδημαϊκός και λόγιος με την επιστροφή του στην ελληνική πρωτεύουσα από το Λονδίνο το 1884, δυσκολίες κοινωνικές και στη συνέχεια και ψυχικές, το όνομα αυτό και η ιδιότητα του καλλιτέχνη που το συνόδευε, θα λειτουργούσε γι’ αυτόν ευεργετικά, αποδίδοντάς του τη λαμπρότητα που στέρησε η καταγωγή του.

Με την ψυχωτική του κατάρρευση, την οποία σηματοδότησε η αντικατάσταση της γραφής από την παραληρηματική επιδίωξη πλουτισμού μέσω ενός εγκαταλελειμμένου μεταλλείου και το ερωτομανιακό παραλήρημα για τη νεαρή Μπετίνα Φραβασίλη, η λειτουργία αυτού του σημαίνοντος θα εκπέσει σε δεύτερη μοίρα, και το σώμα του ποιητή, πάντοτε βαλλόμενο από τον Άλλο, θα επανέλθει στο καθεστώς του αντικειμένου της απόλαυσης που ενσάρκωσε εντός του ψυχιατρείου και ως το θάνατό του[4].

Ωστόσο, δεν είναι λίγο εκείνο που κατάφερε ο Βιζυηνός με τη δική του ονοματοδοσία χάρη σ’ ένα όνομα «από τα περιγραμμάτου», όπως τα χαρακτήριζε με παράπονο η Μιχαλιέσσα σ’ ένα από τα διηγήματά του, επισημαίνοντας πως εξαιτίας εκείνου του ονόματος δυσκολευόταν να διακρίνει εάν το σημαίνον εκείνο χαρακτήριζε το παιδί της ή κάποιον άλλο. Ο ίδιος κατάφερε να κρατήσει μακριά, έστω προσωρινά, τις επιπτώσεις της εκδήλωσης της ψυχικής ασθένειας, ενώ η λογοτεχνία κέρδισε τα πρώτα αληθινά νεοελληνικά διηγήματα, δίπλα σε άλλα πολύ ενδιαφέροντα παρότι λιγότερο γνωστά έργα, μελετώντας τα οποία η φιλολογική, ψυχολογική και ψυχαναλυτική έρευνα έχει μόνο να κερδίσει.

Δρ. Γιάννης Γραμματόπουλος, Ψυχολόγος-Ψυχαναλυτικός Θεραπευτής

logo 2

Δείτε το Προφίλ του στη Melapus ΕΔΩ

Προσωπική ιστοσελίδα: www.yannisgrammatopoulos.gr

[1] Γραμματόπουλος, Γ., Η άρση του παιδικού σώματος στο σκαλοπάτι της γραφής του Γ. Μ. Βιζυηνού, Η Ψυχανάλυση, 9-10, 2019, σελ. 273-280

[2] Grammatopoulos, Y., Above the Ground and Beneath the Clouds: Schizophrenia in Lacanian Psychoanalysis, London, Karnac/ Routledge, 2017

[3] Στο ίδιο

[4] Γραμματόπουλος, 2019, στο ίδιο

Πηγή εικόνας: http://gerontakos.blogspot.com/2018/04/122.html

Πίνακας: Pablo Picasso, Mother and Child.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

2019 © Melapus Ltd. ‐ All rights reserved

Designed & Developed by: